Skip Ribbon Commands
Skip to main content

“Việt Nam phong tục”cái nhìn sắc sảo về văn hóa và phong tục Việt

Gần đây, cuốn sách Việt Nam phong tục của tác giả Phan Kế Bính đã được Nhà xuất bản Kim Đồng tái bản sau hơn 1 thế kỉ từ khi được đăng tải lần đầu tiên trong những năm 1914 – 1915 trên Đông Dương tạp chí và nhận được sự quan tâm của đông đảo bạn đọc. Những ghi chép, nghiên cứu tìm tòi của Phan Kế Bính cho chúng ta một cái nhìn khái quát về phong tục của cha ông ta từ ngàn đời, để từ đó bỏ đi cái lạc hậu và giữ lại điều hay cho hậu thế. Phong tục là một thứ di sản của văn hóa, được bồi đắp và làm phong phú thêm theo tiến trình lịch sử hàng ngàn năm của dân tộc. Từ khi xuất hiện các mối quan hệ xã hội giữa người mới nảy sinh ra phong tục, tập quán để chúng ta biết cách ứng xử lễ nghĩa, khoan hòa với nhau.


Những năm đầu thế kỷ 20, sự tiếp xúc với văn minh phương Tây khiến chúng ta biết được ngày một rõ hơn “gương mặt kẻ khác”. Nhu cầu nhận diện “đối phương” lớn bao nhiêu thì song hành với đó là nhu cầu tự định vị, tự ý thức về chính bản thân mình cũng theo đó mà ngày càng mạnh lên bấy nhiêu. Giữa buổi giao thời, cái cũ còn chưa phá hẳn, cái mới chưa xây xong, những nhà nho tân học - sản phẩm của nền giáo dục “tân cổ giao duyên” - là người đứng ra lãnh nhận sứ mệnh văn hóa ấy. Bưu Văn Phan Kế Bính (1875-1921) - người  trưởng thành và sống trọn vẹn trong giai đoạn giao thời của đời sống văn hóa, văn học Việt Nam đầu thế kỷ 20 - cùng tác phẩm nổi tiếng nhất của ông - Việt Nam phong tục là một trường hợp như vậy.

Gia đình, hay rộng hơn một chút là gia tộc, dòng họ. Nơi đây là “hạt nhân” đầu tiên để Phan Kế Bính nghiên cứu về phong tục, sau đó ông mới nói rộng ra các mối quan hệ khác như làng xã, quốc gia. Gia đình vốn chỉ là “tế bào” của xã hội, vậy mà cũng có không ít chuyện để bàn. Từ cách vợ chồng đối xử với nhau, con cái hiếu kính cha mẹ, anh em hiếu đễ với nhau cũng có nhiều quy định. Những quy định này rất rạch ròi để con người ta ý thức được bổn phận và trách nhiệm của mình, từ đó cư xử sao cho phải đạo, đúng với lễ nghĩa.

Rộng hơn là những tục lệ trong hương đảng, làng xã. Một làng được làm nên bởi nhiều gia đình, dòng họ; bởi vậy, các phong tục quy định cũng vì thế mà chi tiết và phức tạp hơn. Trong một cộng đồng như làng xã “phong tục” còn được hiểu như một thứ luật pháp, để xây dựng trật tự xã hội. Phong tục được truyền từ đời này qua đời khác. Thế hệ sau làm theo những tục lệ mà người đời trước để lại một cách tự nhiên. Đôi khi, những phong tục, quy định của làng  đề ra còn cao hơn cả luật pháp của nhà cầm quyền ấn định. Vậy nên ông bà ta xưa mới có câu: “Phép vua thua lệ làng”.

Nhưng phần đặc sắc nhất được Phan Kế Bính dày công nghiên cứu trong “Việt Nam phong tục” là phần nói về “Phong tục xã hội”. Từ những mối quan hệ xã hội như: vua tôi, thầy trò, quan dân, chủ nhà - người ở. Cho đến các vấn đề như: tư tưởng, tôn giáo, tâm linh, tín ngưỡng… hay cách người ta bán mua trao đổi với nhau ra sao đều được Phan Kế Bính đề cập một cách hệ thống. Ông cho rằng: một cách thức mà nhiều người bắt chước nhau làm, lâu dần trở thành tục lệ, hay phong tục. Nhưng tất cả các tục lệ ở một phạm vi rộng như quốc gia, dân tộc thì nó phản ánh chiều sâu của văn hóa và trở thành hồn cốt của dân tộc ấy. Một dân tộc phát triển đến đâu, văn minh ra sao chúng ta đều có thể dựa vào phong tục để dự đoán được.

Có thể nói, Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính có được cái nhìn khá sắc sảo về phong tục truyền thống của Việt Nam là do tác giả có được sự nâng đỡ của nền tri thức và phương pháp làm việc theo lối phương Tây, đặc biệt là do ông có cái nhìn so sánh trong khi làm việc. Ông cho rằng “mừng thọ và mừng sinh nhật của cha mẹ có lẽ hơn là làm giỗ ngày húy nhật”, “tục tang ma Âu châu thanh giản mà tỏ lòng hiếu kính biết là dường nào”, “tục Nhật Bản cũng dùng một lối thanh đạm mà tống táng”... Đặc biệt, trong công trình này xuất hiện dày đặc cụm từ “tục Âu châu”, “thói Âu châu”... như một minh chứng cho tinh thần so sánh Đông – Tây khá triệt để của cụ Bưu Văn. Ông gần như đã khách quan hóa được vị trí và cái nhìn của mình khi nhìn về vốn cổ.

Đọc Việt Nam phong tục, có thể thấy một bức tranh tổng thể về các phong tục xưa của nước Việt Nam, từ những chuyện gần gũi thiết thân như ăn mặc, kiêng khem... đến những chuyện tôn giáo, chính trị... Những nếp xưa, thói cũ theo từng trang sách mà hiển hiện mang đến cho người đọc những xúc cảm thật trong lành và dung dị. Những hội hè, lễ Tết, giỗ chạp, ma chay, cưới xin... cũng theo đó mà được tái hiện, phục dựng, như đang bày ra trước mắt người đọc, dẫu khoảng cách về thời gian đã gần một thế kỉ.

Tuy nhiên, một trong những điểm mạnh của Phan Kế Bính là ông không chỉ vẽ lại một bức tranh tổng thể về phong tục Việt Nam mà còn “phản biện” đối với các phong tục đã tồn tại qua hàng thế kỷ. Đọc công trình này của Phan Kế Bính, chúng ta không chỉ có cơ hội biết về, hiểu thêm mà còn được khơi gợi, nghĩ tiếp, nhìn lại và nghĩ lại về phong tục Việt Nam. Ông đi vào mổ xẻ, nhận xét, bình luận, đánh giá hầu hết những phong tục được mô tả trong cuốn sách này. Có lẽ hiếm khi nào mà các “thuần phong mỹ tục” lại bị điểm mặt chỉ tên một cách hệ thống và kỹ càng đến thế.

Từ quan điểm của mình, Phan Kế Bính cho rằng người Việt có nhiều thói xấu, tục dở như “lo những ngôi thứ trong làng, lo những danh phận vô ích”; “nhiều nhà vì cớ nay giỗ mai Tết mãi mà sinh ra khốn khó; hoặc là vì việc cúng cấp ăn uống mà anh em thường hay khích bác nhau” hay vì kiêng tên húy thái quá thành ra “ngộ quá”, “nực cười quá”; “cứ như lối học của ta thuở trước thì chẳng những là chậm đường tiến hóa cho dân, mà lại làm hại cho tính thông minh của người ta nữa”; “ta nhầm vì theo tục Tàu, lại nhầm vì tin chuyện huyền hoặc của Tàu mà mỗi năm bỏ ra bao nhiêu tiền về hương về pháo, về vàng về mã, thực là món tiền tiêu vô ích, phí của quá”...

Hơn một thế kỷ qua, “Việt Nam phong tục” vẫn chứng tỏ được vị thế của mình trong các nghiên cứu về văn hóa của người Việt. Đọc tác phẩm, giúp hậu thế chúng ta có những chiêm nghiệm về lịch sử, văn hóa dân tộc. Từ đó giữ lại những điều hay, bỏ đi những cái đã lạc hậu, làm văn hóa Việt thêm bản sắc, văn minh./.

Tác giả:  SEN HỒNG
Nguồn: